تاريخچه انجام پروسه كنترل كيفي به دهه 1930 بر مي گردد كه در آن زمان نمودارهای كنترلي برای نخستین بار توسط آزمايشگاه هاي Bell ارائه شد. سپس در دهه هاي 1940 و 1950 و پس از جنگ جهانی دوم اصول مدیریت كيفيت توسعه يافت. در سال 1978 راهنماهاي تضمين و كنترل كيفیت براي تجهيزات راديولوژي در دسترس قرار گرفت. در دهه 1980 مديريت كيفيت جامع (TQM)، به صنايع آمريكايي معرفي شد و در سال هاي بعد، اين سيستم توسعه يافت. هدف از مديريت كيفيت بخش راديولوژي دستيابي به بهترين كيفيت خدمات ارائه شده به مشتريان است. اين سيستم نيازمند مديريت، تكنسين هاي راديولوژي، فني و كاركنان خدمات است، بنابراین نیازمند انجام کار به صورت تیمی است. نتيجه نهايي مديريت كيفيت، كاهش خطر دوز تابشي به بيمار و كاركنان است كه خود به كاهش هزينه ها، بهبود خدمات تصويربرداري ارائه شده و بهبود تشخيص منجر مي شود.
جهت حصول اين امر مديريت كيفيت به دو جزء اصلي تقسيم مي شود: بهبود كيفيت تصوير و بهبود عملكرد، كه هر دو داراي اهميت بسيار زیادی هستند و نقص در هر كدام می تواند باعث ايجاد نقص در كل سيستم شود. در بهبود عملكرد، رضايتمندي مشتري (بيمار و پرسنل) و كاركنان، آناليز قيمت، ميزان رد و قبولي، مدت زمان ارائه خدمات، تضمين كيفيت نتايج اعلام شده راديوگرافي و … در نظر قرار مي گيرد.
در بهبود كيفيت تصوير هدف اوليه برقراري استانداردهاي كيفيت تصوير به نفع بيمار، تكنسين، بخش راديولوژي و موسسه است. بهبود كيفيت تصوير دو جزء اساسی دارد. تضمين كيفيت و كنترل كيفيت راديوگرافيك. بهبود كيفيت تصوير از اجزاء بحراني مديريت كيفيت است كه اهمیت آن به دليل رابطه بين اين بخش و بهبود عملكرد است.
مراحل کنترل کیفی
روند کار به این صورت است که بر اساس استاندارد های تعریف شده در ابتدا مقوله ی کنترل کیفی مطرح می شود که بر اساس پاسخی که از این تست می گیریم سه نوع نتیجه ممکن است، بدست آید
قبولی، مشروطی و مردودی که با سه برچسب سبز و زرد و قرمز نشان می دهند.
در صورتی که جواب تست مشروطی شد در مرحله بعد مقوله تعمیر مطرح می شود که این کار اغلب از طریق شرکت های ارائه دهنده این قبیل خدمات انجام می گردد و بس از تعمیر مرحله سوم مقوله کالیبراسیون برای بررسی و تنظیم کردن شرایط استاندارد مطرح می شود و بس از آن در مرحله چهارم مجددا کنترل کیفی را در راستای کنترل مجدد تجهیزات انجام می دهند.
تست کنترل کیفی تنها خروجی ها را بررسی می کند و در صورت مغایرت با پروتکل های موجود نتیجه را به مرکز مربوطه و اپراتور دستگاه اعلام می کند ولی در مبحث کالیبراسیون برای رسیدن به استانداردها یک سری روش ها و آیتم هایی وجود دارد که تصمیم گیری نتیجه اندازه گیری توسط تجهیزات را با میزان عدم قطعیت گزارش می کنند.
در كنترل كيفيت راديوگرافي تمركز بر روي مانتيورينگ كليه تجهيزات مستقر در واحد تصويربرداري است، كه شامل تجهيزات راديوگرافي، فلوروسكوپي، ماموگرافي، CT، MRI، سونوگرافي، پزشكي هسته اي و تجهيزات اتاق تاريك است.
اين تست ها به طور كلي به دو دسته تهاجمي و غير تهاجمي تقسيم بندي مي شوند. تست هاي غير تهاجمي خود به تست هاي ساده و پيچيده تقسيم مي شود به طوري كه برخي از آن ها بايد توسط متخصصين ويژه انجام شوند. تست هاي مخرب به طور كلي پيچيده هستند و حتما بايد توسط مهندسان و فيزيك دانان انجام شوند، چرا كه نياز به باز كردن بخش هايي از دستگاه ها وجود دارد.
ليست آزمايش هاي كنترلی كيفي تجهيزات تصوير برداري به شرح زير است:
1- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با تجهيزات راديولوژي شامل زمان قرار گيري در معرض اشعه، تطابق ميدان اشعه و نور، تطابق ميدان نور و بوكي، تطابق ميدان اشعه و بوكي، اندازه نقطه كانوني، تكرار پذيري اكسپوز، بررسي تعامد اشعه، تست خطي بودن ميلي آمپر/ميلي آمپر ثانيه، تست خطي بودن نسبت اكسپوز به زمان اكسپوز، بررسي صحت و دقت در تكرار پذيري اكسپوز، بررسي ميزان تشعشع اشعه در هوا، بررسي ميزان اشعه دريافت شده توسط بيمار، بررسي كنتراست و ميزان دوز اشعه.
2- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با تجهيزات فلورسكوپي شامل بررسي اندازه تصوير فلورسكوپي، بررسي محدوديت اشعه، بررسي نرخ اكسپوز، بررسي دقت و وضوح تصوير، بررسي كنتراست، بررسي تعامد اشعه، بررسي نقطه كانوني، بررسي ميزان دوز اشعه و ….
3- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با تجهيزات ماموگرافي شامل بررسي تميزي صفحه، بررسي تصاوير با استفاده از فانتوم، كيفيت اشعه، بررسي صحت، دقت و تكرار پذيري كيلو وات، بررسي يكنواختي سرعت حركت صفحه، بررسي اندازه نقطه كانوني، بررسي ميزان روشنايي ميدان نور، بررسي ميزان تشعشع خروجي، بررسي ميزان فشار سينه و ….
4- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با تجهيزات توموگرافي CT بررسي ضخامت نمونه برش داده شده، بررسي سطح نمونه برش داده شده، بررسي دقت و وضوح تصوير، دقت ميدان نور، بررسي پهناي سطح مقطع نمونه، بررسي شاخص تخت، بررسي دقت تمركز تصوير، بررسي مشخصات نويز، بررسي ميزان نشتي و پراكندگي تشعشع، بررسي شكل طول موج كيلو ولت و ….
5- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با پروسسور و اتاق تاريك بررسي يكنواختي نور، بررسي تميزي اتاق تاريك، بررسي دماي پروسسور، بررسي زمان قرار گيري فيلم در داروي ظهور و ثبوت، بررسي ميزان نور قابل قبول به منظور جلوگيري از خراب شدن فيلم هاي راديولوژي، بررسي كل زمان پردازش فيلم، شامل ظهور و ثبوت، بررسي كيفيت تماس فيلم و صفحه، بررسي صحت و پيوستگي سرب موجود در روپوش.
6- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با دستگاه MRI بررسي مشخصات و وجود نويز، بررسي خطي بودن، بررسي يكنواختي، بررسي پروفيل حساسيت، بررسي دقت فضايي، بررسي كنتراست تصوير و ….
7- آزمايشات كنترل كيفيت مرتبط با دستگاه سونوگرافي بررسي حساسيت سيستم، بررسي يكنواختي تصوير، بررسي صحت و دقت اندازه گيري فواصل، بررسي صحت و دقت اندازه گيري فواصل عمودي و افقي، بررسي رزولوشن فضايي محوري، رزولوشن جانبي و ….
نتايج حاصل از كاليبراسيون در برخي مراكز طبق آزمون هاي انجام شده بر روي تجهيزات راديولوژي مستقر در مراكز، در برخي مراكز در كيلو ولت تنظيمي معادل 70 كيلو ولت تا 20+ كيلو ولت اختلاف ديده شده است. اين در حالي است كه در مستندات و استانداردهاي مربوط حد مجاز اختلاف بين 2± تا 4± كيلو ولت گزارش شده است. توجه به اين اختلاف و اختلاف هاي مشابه ديگر توجه به لزوم انجام ارزیابی عملکرد ساليانه را گوشزد مي کند.